Ürdün Arapçası, Levanten Arapçasının güney koludur ve Ürdün genelinde beş bölgesel ağızda konuşulur. Bu ağızlar başlıca tek bir harfte ve bir avuç gündelik kelimede ayrılır: Ammanlı biri “istiyorum” için biddi der, güneyli ya da Bedevi biri widdi der. Beşi de birbirini anlar ve öğrenmeye değer olan Amman ağzıdır.
Ürdün Arapçası, Ürdün'de yaşayan insanların konuştuğu Güney Levanten Arapçası türlerinden biridir. Ürdün Haşimi Krallığı tarih boyunca pek çok uygarlığa ev sahipliği yapmıştır ve bu uygarlıklar yüzyıllar içinde Ürdün Arapçasını etkilemiştir. Ürdün, üç ana bölgede toplanan on iki muhafazaya (ya da eyalete) ayrılır: Kuzey, Orta ve Güney.
Ürdün lehçesi beş ana gruba ayrılır: orta bölgelerde halkın çoğunluğunun konuştuğu şehir ağzı (Modern ya da Karma Ürdün Arapçası olarak da bilinir), kuzey bölge ağzı, güney bölge ağzı, Bedevi Arapçası ve Akabe ağzı.
Ürdün Arapçası Kaynakları listemize göz atın.
Ürdün Arapçası Modern Standart Arapçadan nasıl ayrılır
Ürdün Arapçası, telaffuzdaki ve gramer kurallarındaki çeşitli farklar nedeniyle Modern Standart Arapçadan (Fusha) ayrılır. Ürdün Arapçasının gramer kuralları daha sadedir. Ayrıca başka dillerden (İngilizce ve Fransızca) gelen kelimelerin kullanıldığını görürsünüz.
Ürdün Arapçası yerel halkın kullandığı gündelik konuşma dilidir; Fusha ise kitaplar, gazeteler, resmî belgeler ve eğitim gibi yazılı alanlarda kullanılır. Haber kanallarında hem Ürdün Arapçasının hem Fusha'nın karışık kullanıldığını görebilirsiniz. Diziler genellikle Ürdün Arapçasıyladır, ama yalnızca Fusha kullanan yapımlar da bulabilirsiniz.
Orta bölge: Amman ve çevresi
Ürdün'ün orta bölgesi Amman, Madaba, Zarqa ve Balqa'yı kapsar. Amman, Ürdün'ün başkentidir ve 4 milyonu aşkın nüfusuyla ülkenin kültürel, ekonomik ve siyasi merkezidir. Amman'daki Ürdün Arapçası, Ürdün'deki güney Levanten Arapçasının şehirli biçimidir. Orta bölgelerdeki insanlar ق harfini أ ya da “g” olarak söyler, ama ق olarak söylemez. Başka harfler de değişebilir ya da ث ,ذ ve ظ gibi aynı söylenebilir. Ayrıca insanlar “isterim” anlamına gelen بِدّي (bidi) kelimesini çok sık kullanır.
Kuzey: Irbid ve Jerash
Ürdün'ün kuzeyi dört ana muhafazayı kapsar: Irbid (Ürdün'ün ikinci büyük muhafazası), Jerash, Ajloun ve Mafraq. Kuzeydeki insanlar ق harfini “g”, ك harfini ise “ch/ تْشَ” olarak söyler, ث,ذ ve ظ harflerinin söylenişini ise aynı tutar. Ayrıca “ben” anlamına gelen أنا zamiri yerine أَنِي derler.
Güney: Karak, Tafilah ve Maʻan
Ürdün'ün güney bölgesi dört muhafazayı kapsar: Karak, Tafilah ve Ma’an. Güneydeki Ürdün lehçesi Bedevi lehçesine benzer, çünkü buradaki insanlar coğrafi olarak Bedevi bölgesine yakındır. Güneydeki insanlar “بِدِّي” yerine “وِدِّي” der. Ayrıca “neden” diye sormak istediğinizde “لَوِيه” dersiniz. Kuzeyde ise “لَوِيشْ”, orta bölgelerde “لِيشْ” denir.
Akabe
Güneydeki Akabe muhafazası, diğer muhafazalara en uzak olanıdır. Mısır, Gazze ve Hicaz'da konuşulan lehçelerin karışımı olan kendine ait bir lehçesi vardır. Ürdün'ün diğer kısımlarından coğrafi olarak yalıtılmış olduğu için, başka bölgelerdeki Ürdün Arapçası Akabe lehçesini etkilememiştir.
Bedevi Arapçası
Ürdün'ün doğusundaki çöllerde ve Wadi Rum'da (güney Ürdün) yaşayan göçebeler Bedevi Arapçası konuşur. İnsanlar onu Modern Standart Arapçaya (Fusha) en yakın lehçe sayar. Bedeviler “بِدّي” yerine “وِدّي” der.
Şimdiki zamanda (“مُضارِعْ”), Ürdün'ün diğer bölgelerindeki konuşma dilinde olduğu gibi “أ” harfi “ب” harfine dönüşmez. Örneğin şimdiki zamandaki “ألْعَبْ /oynarım” fiilini Bedeviler “أ” ile söylerken, diğer Ürdünlüler “ب” ile “بَلْعَبْ” olarak söyler. Ayrıca kuzey, orta ve güney bölgelerde şimdiki zamanda “ي” harfinin önüne “ب” eklenir, Bedevi Arapçasında ise bu olmaz. Örneğin “يَكْتُبْ” o yazar” fiili kuzey, güney ve orta bölgelerde “بْيُكْتُبْ” olarak söylenir, Bedeviler ise “يَكْتِبْ” der.
Beş bölgesel ağzın karşılaştırması
Ürdün küçüktür ve Arapçası tek tip değildir. Genellikle beş ağız ayırt edilir ve onları üç kelime birbirinden ayırır: ق harfinin hangi sesi aldığı, “istiyorum” anlamına hangi kelimenin geldiği ve “neden” anlamına hangi kelimenin geldiği.
| Ağız | Nerede | ق harfi | “istiyorum” | “neden” |
|---|---|---|---|---|
| Orta (şehirli) | Amman, Madaba, Zarqa, Balqa | ق gırtlak durması ya da g olarak | بِدّي biddi | لِيشْ līsh |
| Kuzey | Irbid, Jerash, Ajloun, Mafraq | ق g olarak; ك ch olarak | بِدّي biddi | لَوِيشْ lawīsh |
| Güney | Karak, Tafilah, Maʻan | ق g olarak | وِدِّي widdi | لَوِيه lawīh |
| Akabe | Yalnızca Akabe muhafazası | Karışık – Mısır, Gazze ve Hicaz etkisi | değişir | değişir |
| Bedevi | Doğu çölü, Wadi Rum | ق g olarak | وِدّي widdi | لَوِيه lawīh |
Bir seçim yapacaksanız öğrenmeniz gereken Amman ağzıdır. Ürdünlülerin çoğunun konuştuğu, televizyonun kullandığı ve bir ziyaretçinin ilk duyduğu ağız budur. biddi'deki ب harfinin yerini widdi'deki و harfinin alması, konuşanın başkentten değil de güneyden ya da Bedevi kökenli olduğunu anlamanın en hızlı yoludur.
Bedevi Arapçası neden Fusha'ya daha yakın gelir
Bedevi konuşması, Ürdün'ün geri kalanının değiştirdiği bir şimdiki zaman biçimini korur. Kuzey, orta ve güney Ürdünlüler şimdiki zaman fiilinin başına bir ب (b-) ekler; Bedeviler eklemez ve fiil, Modern Standart Arapçadaki haline çok benzer kalır.
| Anlam | Bedevi | Kuzey, orta ve güney |
|---|---|---|
| “oynarım” | أَلْعَبْ alʿab | بَلْعَبْ balʿab |
| “o yazar” | يَكْتِبْ yaktib | بْيُكْتُبْ byuktub |
| “istiyorum” | وِدّي widdi | بِدّي biddi |
Ürdünlülerin size Bedevi Arapçasının hâlâ konuşulan dillerin Fusha'ya en yakını olduğunu söylemesinin nedeni budur. Kelime hazinesi daha resmî değildir – yalnızca tek bir gramer alışkanlığı orada hiç yerleşmemiştir.
Ürdün Arapçası nasıl öğrenilir
İş, eğitim, ticaret ya da turizm için Ürdün Arapçası öğrenmek istiyorsanız, halkın çoğunluğunun kullandığı modern/karma Ürdün lehçesini öğrenmeniz gerekir. İlk adım, Arapçanın bazı temel gramer kurallarını anlamanızdır. Ürdün Arapçası öğrenmenin bu aşaması için genellikle Fusha gramer kaynakları idealdir.
Başlamanıza yardımcı olması için Ürdün Arapçası kaynaklarına göz atın.
Ürdün Arapçası öğrenmenize yardımcı olacak bazı ipuçları ve yönergeler şunlardır:
- Arapçada isim sıfattan önce gelir. Bunu aklınızda tutmak için bilinçli çaba gösterin, çünkü daha iyi konuşmanıza yardımcı olur. Örneğin Arapçada “’طفل ذكي” (çocuk akıllı) deriz, Türkçede ise “akıllı çocuk” deriz.
- Arapçada isimlerin, sıfatların ve fiillerin eril ve dişil biçimleri olduğunu unutmayın. Farka dikkat edin: kadın için “هِيَ جَمِيلَة”, erkek için “هُوَ جَمِيلْ” deriz.
- Mümkünse bir dil partneri bulun ve Arapça öğrenmeye başlar başlamaz konuşma pratiği yapın. Hangi seviyede olursanız olun ya da ne kadar hata yaparsanız yapın, sorun değil. Ne kadar çok pratik yaparsanız o kadar iyileşirsiniz.
- Ürdün dizilerini izleyin, radyo dinleyin, Ürdün Arapçasıyla yazılmış kitapları ve makaleleri okuyun. Başta Arapçayı anlamasanız bile dile aşinalık kazanmak uzun vadede size yardımcı olur. Ayrıca dizi ve haber izlemek kültürü daha iyi anlamanızı sağlar.
Sıkça sorulan sorular
Ürdün Arapçası diğer Arapçalardan farklı mıdır?
Güney Levanten lehçelerinden biridir; bu yüzden Filistin Arapçasına yakındır ve Suriye ile Lübnan'da kolayca anlaşılır. Modern Standart Arapçaya (Fusha) göre farklar gerçektir ama derin değildir: daha sade bir gramer, düşen hal ekleri ve kaf harfinin q yerine sert bir g ya da gırtlak durması olarak söylenmesi. Ürdün'ün içinde ise beş bölgesel ağız vardır ve hepsi birbirini anlar.
Ürdün Arapçasında merhaba nasıl denir?
Levant'ın her yerinde kullanılan aynı selamla: marhaba. Olağan cevap marhabtein'dir. Ahlan daha sıcaktır; ahlan wa sahlan ise ev sahibinin kapıya gelen misafire söylediği sözdür.
Ürdün Arapçasında seni seviyorum nasıl denir?
Erkeğe bahibbak, kadına bahibbik. Ürdünlüler, kelimesi kelimesine "senin içinde ölürüm" anlamına gelen bamut fik ifadesini de kullanır; bu ifade aşağı yukarı "sana tapıyorum" kadar güçlüdür.
Ürdünlüler Arap sayılır mı?
Evet. Ürdün bir Arap ülkesidir, resmî dili Arapçadır ve Ürdün Arapçası Arapça lehçelerinden biridir. Nüfusun büyük bir kısmı da Filistin kökenlidir; Ürdün ve Filistin konuşmasının birbirine bu kadar yakın olmasının bir nedeni de budur.
Hangi Ürdün ağzını öğrenmeliyim?
Amman'ın şehir ağzını. Çoğunluğun konuştuğu, Ürdün televizyonu ve radyosunun kullandığı ve bir ziyaretçinin başkentte ilk karşılaştığı ağız budur. Güney ve Bedevi ağızlarını tanımaya değer; "istiyorum" için biddi yerine widdi demeleri onları ele verir. Ama bir öğrencinin başlaması gereken yer orası değildir.