Arapça harekeler, yani حَرَكَات (ḥarakāt) ya da تَشْكِيل (tashkīl), ünsüzlerin üstüne ve altına yazılarak kısa ünlüleri ve birkaç başka sesi gösteren küçük işaretlerdir. Bunlardan sekizi yaygın olarak kullanılır: üstün (fatḥa), esre (kasra), ötre (ḍamma), cezm (sukūn), şedde (shadda) ve üç tenvin (tanwīn). Her biri aşağıda aynı harfin üzerinde gösteriliyor.
Hal eklerini görünür kılan, ünlü işaretleridir. Arapça gramerin temelleri sayfamız, okuma için hangi eklerin önemli olduğunu ve lehçelerin hangilerini düşürdüğünü açıklıyor.
Bu sayfanın asıl amacı da o son kısım. Çoğu tablo her işareti farklı bir örnek kelimeye koyar; böylece şekilleri karşılaştırmak yerine işareti aramakla uğraşırsınız. Burada hepsi ب (bāʾ) harfinin üzerinde duruyor ve satırdan satıra değişen tek şey işaret. Alttaki harfleri henüz bilmiyorsanız her harfin tüm yazılışlarını gösteren Arapça alfabe tablomuzla başlayın.
Arapça harekeler tablosu
Arapçada sekiz işaret herhangi bir ünsüze eklenebilir: üçü kısa bir ünlüyü yazar, biri ünlü yokluğunu yazar, biri harfi ikiler, üçü de tenvin (tanwīn) denen belirsiz isim ekleridir. Aşağıdaki her satırda işaretleri taşıyan harf ب (bāʾ) harfidir ve Türkçedeki "b" gibi okunur.
| ب üzerinde | Adı | Transliterasyon | Ses | Nerede durur | Kategori |
|---|---|---|---|---|---|
| بَ | فَتْحَة fatḥa (üstün) | ba | kısa "a", "at" kelimesindeki gibi | harfin üstünde kısa, eğik bir çizgi | kısa ünlü |
| بِ | كَسْرَة kasra (esre) | bi | kısa "i", "bir" kelimesindeki gibi | aynı çizgi, harfin altında | kısa ünlü |
| بُ | ضَمَّة ḍamma (ötre) | bu | kısa "u", "kum" kelimesindeki gibi | üstte küçük, vav biçimli bir kıvrım | kısa ünlü |
| بْ | سُكُون sukūn (cezm) | b | ünlü yok; ünsüz heceyi kapatır | üstte küçük bir halka | ünlü yokluğu |
| بّ | شَدَّة shadda (şedde) | bb | ünsüz iki kat uzun tutulur | üstte küçük bir "w" biçimi | ikileme |
| بً | فَتْحَتَان fatḥatān (iki üstün) | ban | "a" ve ardından "n" | üstte yan yana iki üstün | tenvin |
| بٍ | كَسْرَتَان kasratān (iki esre) | bin | "i" ve ardından "n" | altta yan yana iki esre | tenvin |
| بٌ | ضَمَّتَان ḍammatān (iki ötre) | bun | "u" ve ardından "n" | üstte ikilenmiş bir ötre | tenvin |
Gündelik metinlerde dört işaret daha önemlidir ve gerçek bir kitap açtığınızda sekizlik bir tablonun eksik kalmasının nedeni bunlardır. Her biri yalnızca belirli harflere eklenir; bu yüzden hiçbiri ب üzerine konamaz ve burada her biri bunun yerine gerçek bir kelimenin içinde gösteriliyor.
| Adı | Ne işe yarar | Nerede görülebilir | Örnek | Transliterasyon | Anlamı |
|---|---|---|---|---|---|
| مَدَّة madda (medde) | bir hemze ile bir elifin yan yana gelip çakışacağı yerde uzun bir "ā" yazar | yalnızca elif üzerinde | الْقُرْآن | al-Qurʾān | Kur'an |
| أَلِف خَنْجَرِيَّة dik üstün (hançer elif) | yazılışta elifi olmayan uzun bir "ā" yazar | çok yaygın kelimelerden oluşan kısa, sabit bir liste | هٰذَا | hādhā | bu |
| وَصْلَة waṣla (vasla) | önceki kelime ona bağlandığı için yazılan ama okunmayan bir elifi gösterir | belirlilik takısının ve bazı fiil kalıplarının elifi üzerinde | بِٱسْم | bi-sm | ... adıyla |
| هَمْزَة hamza (hemze) | gırtlak vuruşunu yazar: havanın gırtlakta bir an tamamen kesilip bırakılmasıyla çıkan ses | tek başına ya da elif, vav veya ye üzerinde | سَأَلَ | saʾala | o (erkek) sordu |
Tablo nasıl okunur
Her işareti üzerinde durduğu ünsüze ait sayın ve onu o ünsüzden sonra okuyun, asla önce değil. بَ "ab" değil, "ba"dır. İngilizce konuşan biri için kazanılması en zor alışkanlık budur, çünkü İngilizce ünlülerini satır üzerinde yazar, Arapça ise üst üste dizer. Bu sayfa boyunca tek bir transliterasyon sistemi kullanılıyor, ABD Kongre Kütüphanesi'nin ALA-LC Arapça transliterasyon sistemi: uzun ünlüler için üstte bir çizgi (ā ī ū), kalın ünsüzler için altta bir nokta (ḥ ṣ ḍ ṭ), ayn için ʿ ve hemze için ʾ.
Aynı harf dizisinin dört farklı kelime olabilmesinin nedeni de işaretlerdir. كتب dizisini bir gazetenin bastığı gibi, üzerine hiçbir şey yazılmadan alın:
| Harekeli | Transliterasyon | Anlamı | Kullanılan işaretler |
|---|---|---|---|
| كَتَبَ | kataba | o (erkek) yazdı | üç üstün |
| كُتِبَ | kutiba | yazıldı | ötre, esre, üstün |
| كُتُب | kutub | kitaplar | iki ötre |
| كَاتِب | kātib | yazar, kâtip | üstün, esre ve yazılı bir elif |
Akıcı okuyan biri, doğru olanı etrafındaki cümleye bakarak saniyenin küçük bir kesrinde seçer. Yeni başlayan biri bunu yapamaz; başlangıç materyallerinin işaretleri basıp yetişkinlere yönelik materyallerin basmamasının nedeni budur.
Üç tenvin (tanwīn) eki ve elif kürsüsü
Tenvin (tanwīn), belirsiz bir ismin son harfindeki ikilenmiş ünlü işaretidir ve harflerin hiçbir yerinde yazılmayan bir "n" sesi ekler. كِتَابٌ (kitābun) "bir kitap" demektir, كِتَابًا (kitāban) aynı kelimenin nesne halidir, كِتَابٍ (kitābin) ise harf-i cerden sonraki biçimidir. Belirlilik takısını eklediğinizde tenvin kaybolur: الْكِتَاب (al-kitāb), yani kitap.
Bu üçünden birine fazladan bir elif eklendiğine dikkat edin. Kelimede durduğunuzda varlığını koruyan tek tenvin iki üstündür (fatḥatān). Durakta "-an" uzun bir "-ā" olur ve uzun bir ünlünün onu taşıyacak bir harfe ihtiyacı vardır; bu yüzden bir elif yazılır. Diğer ikisi düpedüz düşer, bu yüzden hiçbir şeye ihtiyaç duymazlar. Kuralın tamamı budur; شُكْرًا (shukran, teşekkürler) ve مَرْحَبًا (marḥaban, hoş geldiniz) kelimelerinin, kendine ait bir sesi olmayan bir elifle bitmesinin nedeni de budur.
Üç kelime sonu elifi atlar, çünkü kelime zaten ünlüyü taşıyabilecek bir şeyle biter:
| Kelime | Transliterasyon | Anlamı | Neden elif yok |
|---|---|---|---|
| مَدْرَسَةً | madrasatan | bir okul | yuvarlak te, yani tāʾ marbūṭa ة ile biter |
| مَاءً | māʾan | su | zaten bir elifin ardından gelen bir hemzeyle biter |
| هُدًى | hudan | hidayet, doğru yol | elif maksure, yani alif maqṣūra ى ile biter |
Elif bulunduğunda işaretin nereye konacağı konusunda matbaalar anlaşamaz. Modern dizginin çoğu onu, كِتَابًا örneğinde olduğu gibi elifin önündeki ünsüzün üzerine koyar; daha eski baskılar ve bazı Mısır baskıları ise elifin kendisinin üzerine koyar. İkisi de aynı şekilde okunur.
Bu ekler aynı zamanda gramerin kendisidir: üçünden hangisini kullanacağınız ismin haline bağlıdır ve aynı ekler fiillerde kipi gösterir. Bu mekanizma, bu eklerin iş gördüğü çekim tablosunda ayrıntılı olarak gösteriliyor.
Şedde: bir kez yazılıp iki kez söylenen harf
Şedde, ünsüzün ikilendiği anlamına gelir ve ikileme yalnızca vurguyu değil, anlamı değiştirir. دَرَسَ (darasa) "o (erkek) ders çalıştı" demektir. Ortadaki harfe bir şedde koyarsanız دَرَّسَ (darrasa), yani "o (erkek) ders verdi" olur. Aynı üç harf, küçük bir işaret ve sınıfın karşı tarafı. Ortadaki ünsüzü ikilemek bir yazım tesadüfü değil, Arapça kelime türetmenin canlı bir parçasıdır.
Şedde hiçbir zaman tek başına durmaz. Her zaman bir ünlü de taşır ve ikisi üst üste biner:
| ب üzerinde | Okunuşu | Örnek | Transliterasyon | Anlamı |
|---|---|---|---|---|
| بَّ | bba | مُحَمَّد | Muḥammad | Muhammed |
| بِّ | bbi | مُدَرِّس | mudarris | bir öğretmen |
| بُّ | bbu | رَبُّ | rabbu | rab |
Üstün ve ötre şeddenin üstüne oturur. Esre ise genellikle harfin altına iner, ama bazı baskılar onu şeddenin hemen altına sıkıştırır; ikisi de aynı anlama gelir. الشَّمْس (al-shams, güneş) kelimesinde gördüğünüz şedde ise yine başka bir olaydır: belirlilik takısının lām'ının kendinden sonraki harfe benzeşmesi (idgam); yukarıda bağlantısı verilen alfabe tablosu bunu ayrıntısıyla ele alıyor.
Hangi Arapça metinler gerçekten harekeli basılır
Bir Arapça metnin harekeli basılıp basılmayacağını yazarın tercihi değil, metnin türü belirler. Kur'an her zaman tam harekelidir; çocuk kitapları ve okul alfabe kitapları da öyle. Şiir, sözlükler ve basılı dini materyal yer yer işaret taşır. Gazeteler, romanlar, yol tabelaları ve WhatsApp mesajları ise hiç taşımaz ve bu son grup, göreceğiniz Arapçanın büyük bölümünü oluşturur.
| Metin | Hareke var mı? | Öğrenci için anlamı |
|---|---|---|
| Kur'an | Tam, her kelimede | İlk ayınızdan itibaren okuyabileceğiniz tek metin. Tilavet işaretlere dayandığı için hiçbir basılı muṣḥaf onları atlamaz |
| Basılı hadis derlemeleri | Tam ya da neredeyse tam | Kelimeleri Kur'an'ınkinden daha zor olsa da bunlar da erkenden okunabilir |
| Çocuk kitapları ve okul alfabe kitapları | Tam, kabaca dördüncü sınıfa kadar | Dildeki en iyi seviyeli okuma materyali ve en ucuzu |
| Klasik şiir, basılı edisyonlar | Tam ya da yoğun | Vezin hal eklerine bağlı olduğu için editörler onları korur |
| Sözlükler | Yalnızca madde başlarında | Bu işaretleri bilmeden bir kelimeye bakıp onu telaffuz edemezsiniz |
| Yabancı öğrenciler için ders kitapları | Önce tam, üçüncü cilde doğru seyrelerek | Bu azalma kasıtlıdır ve bu sayfanın konusu olan geçiş tam olarak budur |
| Dini vaazlar ve cami duyuruları | Kısmen | Kur'an'dan alıntılar harekelidir, etrafındaki Arapça genellikle değildir |
| Romanlar ve genel kurgu dışı eserler | Hayır, ara sıra belirsiz bir kelime dışında | Ünlüleri kendiniz tamamlayabilene kadar size kapalı |
| Gazeteler, çevrimiçi ve basılı | Hayır | Geçişi yapıp yapmadığınızın standart testi |
| Resmî formlar, yol tabelaları, dükkân tabelaları | Hayır | Gerçek hayattaki Arapça her zaman harekesizdir |
| WhatsApp, sosyal medya, altyazılar | Asla | Anadili Arapça olanlar işaretleri yazmaz ve sizin yazmanızı garip bulur |
O tablodaki bir satır iki kez okunmaya değer. Bu konudaki kısa özetler sözlüklerin harekeli olduğunu söyleme eğilimindedir ve bu yalnızca yarı doğrudur: madde başı harekelidir, etrafındaki tanım değildir. Bu önemlidir, çünkü bir kelimeye sözlükte bakmak, bir öğrencinin bu işaretlere ihtiyaç duymasının en yaygın tek nedenidir.
Tabloyu sırasıyla bir okuma listesi olarak okuyun. Her zaman tam harekeli olan tek metin olan Kur'an'ı okumanın yetişkin öğrenciler için bu kadar yaygın bir ilk hedef olmasının nedeni de budur: her bir kelimenin telaffuzunun sizin için yazıldığı tek kapsamlı Arapça metin bütünüdür.
Harekeli Arapça okumayı ne zaman bırakmalı
İşaretlere bakmadan önce onları tahmin edebildiğinizde bırakın; çoğu öğrenci için bu an alfabenin sonunda değil, ilk tam gramer kursunun sonlarına doğru gelir. Test basittir ve bugün yapabilirsiniz: daha önce okuduğunuz bir satırdaki işaretleri kapatın, satırı yeniden okuyun, sonra açıp kontrol edin. Ünlüleri düşünmeden doğru buluyorsanız işaretler işini bitirmiş demektir.
Okumayı, ilk sayfasından son sayfasına kadar tam harekeli olan Kur'an üzerinde öğrendim; özel öğretmenim ve ben her derste bir sayfanın süresini tuttuk. Süre yaklaşık bir yıl içinde 20 dakikadan 2 dakikaya indi. Bu rakam akıcılık gibi geldi ama değildi. İşaretleri okumada akıcılıktı ve işaretler benim henüz yapmayı öğrenmediğim işi yapıyordu. Geri dönüp kendimi harekesiz metne zorlamak, rahat ettiğim yerde kalmaktan daha yavaş ve çok daha az keyifliydi; yeniden yapsaydım bu adımı daha erken atardım.
Geçişi atlatılabilir kılan iki şey var. İlk kez harekeli gördüğünüz materyali yeniden okuyun; böylece çözümlemek yerine hatırlarsınız. Bir de isim ve fiil kalıplarını doğru dürüst öğrenin. Arapça ünlüler her kelimeye rastgele oturmaz, kalıpları izler; "bir şeyin yapıldığı yer" kalıbını bir kez öğrendiğinizde مَدْرَسَة (madrasa, okul) kelimesinde bir daha asla işarete ihtiyaç duymazsınız. Alfabeden itibaren başlangıç yolu önerdiğimiz sırayı ortaya koyuyor.
Arapça harekelerle ilgili yaygın hatalar
Yeni başlayanlara en çok zaman kaybettiren hata, işareti harften önce okumaktır. İşaret ünsüzünden sonra gelir; bu yüzden كَ "ka"dır, asla "ak" değildir. Otomatikleşene kadar her seferinde önce ünsüzü söyleyin.
Cezm (sukūn) sessizlik demek değildir. Ardından ünlü gelmeyen bir ünsüzü gösterir ve o ünsüz yine de açıkça telaffuz edilir. مَكْتَب (maktab, ofis) kelimesindeki "k" tamamen duyulur.
Arapça konuşanlara gönderdiğiniz mesajlara işaretleri yazmayın. Kimse bunu yapmaz ve kabaca İngilizcede TAMAMI BÜYÜK HARFLE yazılmış bir metin nasıl okunuyorsa öyle okunur. İşaretleri çalışma materyalinizde bırakın.
En çok yavaşlatan hata, bir kurs izin verdiği için işaretleri atlamaktır. Bazı başlangıç kursları aylarca yazının yanında transliterasyon da verir. Bu bir borçtur ve kimsenin sizin için transliterasyonunu yazmadığı bir kelimeyle ilk karşılaştığınızda ödeme vakti gelir. İşaretleri ilk haftalarınızda, onları alıştırmalarla pekiştiren bir kitaptan öğrenin. Arap yazısını öğrenmek için kitaplar listemiz bunu iyi yapanları kapsıyor.
Sıkça sorulan sorular
Arapça harekeler nelerdir?
Yaygın kullanımda sekiz işaret vardır. Üç kısa ünlü: üstün (a), esre (i) ve ötre (u). Ardından ünlü gelmeyen bir ünsüzü gösteren küçük bir halka olan cezm. Ünsüzü ikileyen şedde. Ve belirsiz bir isme n sesi ekleyen üç tenvin: iki üstün, iki esre ve iki ötre. Bu sekizin dışında medde, dik üstün (hançer elif), vasla ve hemze yalnızca belirli harflere eklenir.
Hareke ile teşkil arasındaki fark nedir?
Hareke özellikle ünlü işaretlerini anlatır: üstün, esre, ötre ve genişletilmiş anlamıyla cezm ile tenvinler. Teşkil, ünsüz iskeletinin üzerine yazılan işaretlerin bütün sistemini anlatan daha geniş kelimedir; bu yüzden şedde, medde, dik üstün ve vaslayı da kapsar. Pratikte öğretmenler iki kelimeyi birbirinin yerine kullanır ve hangisini kullanırsanız kullanın kimse sizi yanlış anlamaz.
Arapça harekeleri öğrenmem gerekir mi?
Evet, hem de erkenden. Harekeler olmadan yeni bir kelimeyi doğru telaffuz edemezsiniz; sözlük de kullanamazsınız, çünkü sözlükteki madde başları tam harekeli basılır. Gerekmeyen şey, sonsuza kadar harekeli metin okumaya devam etmektir. İşaretleri ilk haftalarınızda öğrenin, ardından onları basmayan metinleri okumaya doğru düzenli olarak ilerleyin.
Arapça gazeteler neden harekesiz basılır?
Çünkü akıcı okuyan birinin onlara ihtiyacı yoktur. Arapça kelimeler kalıplar üzerine kurulur; bu yüzden ünsüzler ve cümlenin grameri genellikle ünlüleri yardım olmadan belirler. Her kelimeye işaret basmak da hiçbir kazanç sağlamadan yer ve dizgi emeği harcatır. Gazeteler yalnızca bir kelimenin aksi halde gerçekten belirsiz kalacağı yerlerde işaret ekler.
İki üstün (fathatan) neden bir elif üzerinde durur?
Çünkü -an eki, kelimede durduğunuzda uzun bir ünlüyle okunur ve bu uzun ünlünün onu taşıyacak bir elife ihtiyacı vardır. Bu yüzden kitab, sonuna bir elif eklenerek kitaban olur. Diğer iki tenvin, -un ve -in, durduğunuzda kaybolur; bu yüzden ek bir harfe ihtiyaç duymazlar. Kelime zaten yuvarlak te, elif maksure ya da bir elifin ardından gelen bir hemzeyle bitiyorsa elif yazılmaz.